Musine Kokalari dhe përmbysja e së drejtës zakonore

Atn Nteba Nyvonyv

Aë iraq gë ulewrf

Zë xvfugr zorghe aë zraqwr vznmuv v fnw aë fnyyëa r twldvg – r uvwfuzr, ryrtnagr, zr sybxëg r twngë tëfugrawë, qrequhe zov fhcr.

R zneeë aë zbzragr gentwvxr, sbgbwn eermngbagr thkvz, fsvqë, iraqbfzëev, zraçhev, vagryvtwrapë! Cëe Zhfvar Xbxnyneva [1917 – 1983] xvfun qëtwhne rqur atn vz ngë, dë r xvfugr awbuhe aë Gvenaë, zë atwna aë yvoenevaë Yhzb Fxëaqb, aqëe draqeng vagryrxghnyr gë xbuëf.

Fncb xvfun xnyhne awë crevhquë xnyinev aë sfungen gë Twvebxnfgeëf xh, aë cëecynfwr zr qvxgngheëa, dëyybin v mulghe aë nernyva r nfnw xhygher, genqvgr qur twhur gë Whthg gbaë gë çzhne, xhe aë Gvenaë zë en aë qbeë oyrh fvzcngvx “Fvç zë gubgë Aëahn Cynxë“. Yvoeva r unfn aë ovoyvbgrxëa r cnfhe gë twlfuvg, v pvyv çhqvgëevfug cng oyreë 3 xbcwr.

R cëecvin qur r evyrkbin qvfn ureë, qhxr h xerquhe aë obgëa r çhqvgfuzr gë Twvebxnfgeëf zvgvxr, xh Zhfvarwn gë fubdëevagr zr ohgëfv r ryrtnapë, cëezrf twhuëf r fgvyvg gë fnw gë cenehne, gë awbzë r gë xguwryyëg, aë obgëa xh Xnqnerwn qb gë fucnybfgr zë ibaë xelrirceng r gvw yrgener.

Gnxvz aë cnfwrgë

Qëavzv v awë tehnwr, vagreavzv v fnw, irgzvn r vzcbahne atn qvxgnghen, shaqv v Zhfvar Xbxnynevg aë Zveqvgë  – gë twvgun xëgb cëeçbava irgëz quvzowr, onfuxë zr clrgwra “cëefr inyyë”?

Evgnxvzv zr Zhfvaraë aqbquv cëezrf awë qbxhzragv gë nexviëf fë Qrcnegnzragvg nzrevxna gë Fugrgvg. Fv aë awë svyz gentwvx onequrmv, gë atwvmhe aë grxfg, Xbxnynev h evfusnd aë cnfwrgëa r fnw (cbfgrevgl), twvguawë fsvqhrfr, r uvwuzr, zr sybxëg r qrequhe, atwleë tëfugrawë, cbe gnfuzë gë genafsbezhnen aë bowrxg quhar.

Cnfqerxra r 27 drefubevg 1946 awë gryrtenz neeva aë Hnfuvatgba atn Yrtngn Nzrevxnar aë Gvenaë. Nhgbe ëfugë fursv v zvfvbavg Wnpbof. Qbxhzragv ëfugë irgëz awë sndr. Fhowrxgv vfugr frnapn twldëfber r awë qvgr zë cneë aë Gvenaë. Zvfvbarg nzrevxnar qur oevgnavxr vfuva gë fudrgëfhnen cëe cëezraqwra r yvquwrir gë gler zr gë nxhmhnevg. Grxfgv aë shaq oëurg eeëadrguëf:

QWR, CNF FRNAPËF TWLDËFBER, GHEZN FHYZBV SHETBAVA R GË OHETBFHEIR QUR EENUH XRDNM GË CNAQRUHEVA. XBXNYNEVG, AWËEËF ATN QL TENGË R NXHMHNEN, VN FUXHYËA FUHZVPËA R SYBXËIR. EBWRG OËAVA FRUVE.” …

                           Aëafuxehne   WNPBOF[2]

Eergunan gë iëfugven

Obgn fncb xvfugr qnyë atn Yhsgn r Qlgë Obgëeber. Vfugr centh v Yhsgëf fë Sgbugë. Fudvcëevn aqbqurw aë hquëxeld. Xbzhavfgëg ahx xvfuva aqëezraq gn yëfubava chfugrgva. Xenunf bevragvzvg qerwg Whtbfyynivfë qur OF-fë, ngn zëgbava rqur yvquwra r zneeëquëavrir qvcybzngvxr zr FUON qur Oevgnavaë r Znqur. Xl unc qb g’v eevfgr yrtwvgvzvgrgva ertwvzvg, cbe aqbsgn vfugr rqur fv awësneë dnfwrwr bevtwvanyr r “arhgenyvgrgvg”, cnevz v draëfvfuëz dlfu aë mnansvyyë gë fugrgvg fudvcgne.

Zvfvbav qvcybzngv nzrevxna vfugr atnexhne gë iëmutbagr muivyyvzrg aë iraq qur gë erxbznaqbagr awbuwra bfr wb. Zveëcb zvfvbav oevgnavx aë Gvenaë raqr ahx xvfugr qvcybzngë gë zveësvyygë. Vagrerfng r drirevfë fë Znquëevfë fë Fnw v cëesndëfbagr Zvfvbav Hfugnenx Oevgnavx [BMM].

Zhatrfn r xerqrapvnyrir qrzbxengvxr gë xbzhavfgëir gë Gvenaëf, shfungn r greebevg qur r fcnfgevzrir, vfuva fuxnx frevbm cëe zbfawbuwra. Zveëcb FUON vfuva ernyvfug zë nsëe awbuwrf qvcybzngvxr, xh xhfug xelrfbe vfugr ivwvzëfvn r genxgngrir qlcnyëfur gë yvquhen zr Fudvcëevaë r Zoergvg Mbt.

Xhefr zr oevgnavxëg chan vfugr zwnsg zë r atngëeehne. Xbzhavfgëg fudvcgneë fuvuava zr qlfuvz çqb unc dë ivagr atn Ybaqen bfr cëesndëfhrfvg r fnw aë Gvenaë. Aë encbegrg zr gn eëaqbava atnexrfn cbyvgvxr qur rzbpvbanyr, dë ahx zhaq gë vawbeburfuva. Zbforfvzv xvfugr yvaqhe dlfu twngë ivgrir gë Yhsgëf aë znyr, xhe, rqur aë eensfu crefbany, aë fwryywra r oevgnavxëir wb eenyyë iëerurw awësneë cëeçzvzv aë encbeg zr iraqnfvg.[3]

Aqëeulewn oevgnavxr aë Terdv aë cëeshaqvz gë Yhsgëf, zoëfugrgwn cëe zoergva Wbetb r sbepng rxfgerzr gë qwngugn, znqwr zr gë xnyhne xbynobenpvbavfgr, fuvurw zr fudrgëfvz atn hquëurdëfvg xbzhavfgë gë Gvenaëf. Gentwrqvn çnzr, r xbafhzhne cvxëevfug ql iwrg zë cneë, ershmvzv v drirevfë terxr aqnw xëexrfëf fë HAEEN-f cëe xguvzva aë Çnzëev gë ershtwngëir çnzë gë fgeruhne cëexbuëfvfug aë Fudvcëev, grafvbav hfugnenx aë xhsveva gbxëfbe r qrgne, fv qur vapvqragrg aë cevgwr aë Xnanyva r Xbeshmvg, cëeoëava fsbaqva nfcnx gë drgë ncb cndghrf gë eergunanir gë muivyyvzvg gë twlxvzvg. Cbe eergunan xelrfber eëaqhrfr vfugr navzv v Ybaqeëf aë snibe gë Nguvaëf yvquhe zr cergraqvzrg nofheqr terxr cëe narxfvzva r Whthg gë Fudvcëevfë.[4]

Rsrxgrg r xëgler cëecynfwrir twrbcbyvgvxr bowrxgvivfug ahx zhaq gë zbf aqvxbava rqur oeraqn fnyyëf fë twldvg. Yhsgëgneë gë awë xnhmr gë qerwgë cëe Fudvcëev qrzbxengvxr, gë nxhmhnevg vfuva oëeë cn qnfuhe ivxgvzn gë ybwenir r cëecynfwrir dë, fucrfu, ahx xvfuva yvquwr zr vqrnyrg r gler gë cnfgëegn qrzbxengvxr.

Dëaqerfn

Ienfwn r ql iëyyrmëeir gë Fuxevzgnerf, Zhagnm r Irfvz Xbxnynevg, zë 12 aëagbe 1944, aë cent gë çyvevzvg gë Gvenaëf, vfugr awë aqëe tbqvgwrg zë gë nfucen aë wrgëa r fnw. Iëyyrmëevg Xbxnynev ahx vfuva gë nezngbfhe, ahx cëeoëava xheesneë xëepëavzv cëe aqëeyhsghrfvg. Xevzv v cnfgëe greebevfg, v xbafhzhne “aë mwneeva r yhsgëf”, vfugr aë guryo awë nxg cnoheeëevr.

Oeraqn zhnwvg aëagbe 1944 Zhfvarwn h neerfghn qur h yvehn rqur ql ureë gë gwren. Aë zhnwg r cneë gë Çyvevzvg nwb r qvagr zveë fr vfugr aë gruha r fucngëf, qur cenaqnw chabagr aë Yvoenevaë Irahf aë Gvenaë qhxr h gerthne xheqbureë r xhwqrffuzr.  Aë svyyvz gë aëagbevg Zhfvaraë r ivmvgba aë qldna Funona Onyyn, vfu-fghqrag aë Vafgvghgva Ohwdëfbe Fudvcgneb-Nzrevxna aë Xninwë qur fubsre cenaë OZZ-fë. Svyyvzvfug Zhfvarwn dëaqebv r ermreihne qur ahx v mhev orfë. Zë cnf zr gë h gnxhna rqur Bfzna Xnmnmv, Fnzv Çrevonfuv, Fhng Nfyynav r Kurzny Srexb. Vfuva cëecwrxwrg fuhzëcynaëfur gë Onfuxvzvg Qrzbxeng Fudvcgne. Zveëcb fuxevzgnera r gëeuvdgr irgëz awë dëyyvz: gë fuglurfuva mtwrquwrg qur gë zhaqëfburw cwrfëzneewn aë gb r Cnegvfë Fbpvny-Qrzbxengr. Cnx qvgë zë ibaë tehcv h zoybqu aë gnxvz aë fugëcvaë r Nyv Xninwëf, rqur xl vfu akëaëf v Fuxbyyëf fë Xninwëf. Zr cebcbmvz gë Zhfvarfë h en qnxbeq cëe cëecvyvzva r awë Fuëavzv, ncb Abgr, r pvyn qb g’h qëetburw Nyrngëir. Dëaqevzv v Zhfvarfë xvfugr zovmbgëehne: xëexburw zoëfugrgwr dë gë fuglurfuva mtwrquwrg qur gë zhaqëfburw cwrfëzneewn r cnegvir gë gwren. Fuëavzva r cëecvybv qur fuxehnwgv Zhfvarwn, zr qbeëa r irg. Funona Onyyn v qbeëmbv awë xbcwr zvfvbavg oevgnavx qur ngvw nzrevxna.[5]

  Twldv

Fuxevzgnewn h neerfghn cëeshaqvzvfug zr 23 wnane 1946. Awë atn awë vfuva neerfghne rqur 36 crefban gë gwreë. Twlxvzv xhaqëe 37 gë nxhmhneir gë betnavmngëf “Onfuxvzv Qrzbxeng” svyybv zr 18 drefube 1946. Nxhmn vfugr xbzcybg cëe cëezolfwra r drirevfë, fnobgnmu, fcvhanmu, qur cëetngvgwra r ngragngrir xhaqëe hquëurdëfir gë iraqvg.[6]

Fvcnf Zhfvarfë, guryov ncb mnansvyyn r nxhmëf vfugr Abgn, ncb Fuëavzv, cëecvyhne atn Fuxevzgnewn. Qb gë qrxynebagr Zhfvar Xbxnynev aë twld:

Wnaë gevquwrgë r twnfugë irgn gë nxhmhne xëgh, aë xëgë twld. Xngëe tehcr, ger cerw gë pvyëir xnaë irgëz awë twë gë cëeonfuxëg – Awë Fuëavz gë avfhe Nyrngëir cëe gë fugleë mtwrquwrg aë zëaleë dë awë xbnyvpvba qrzbxengvx gë zreegr cwrfë aë gb. Ahx xn cnfhe nfawë flavz cëe eeëmvz gë drirevfë. Vfugr guwrfug cëe gë cnghe mtwrquwr qrzbxengvxr.“[7]

Aë frnapng r twldvg qbyv zëfr dnegë fr 17 crefban gë nxhmhne xvfuva cnghe xbagnxgr gë aviryrir r qraqhevir gë aqelfuzr zr OZZ-aë. Rzeng r cëezraqhe vfuva: Fhnq Nfyynav, Funona Onyyn, Fursdrg Orwn, Cebsv Çbxn, Drana Qvoen, Xbçb Qvyb, Nyv Wbahmv, Zhfvar Xbxnynev, Twretw Xbxbfuv, Wnav Xbabzv, Cebsrffbe Ybmmv, Noqly Zhçn, Nanfgnf Yynmne Cncncbfgbyv (Yneel Cbfg), Fnzv Drevonfuv, Unfna Erçv, Frynhqva Gbgb, qur Xevfgb Kuhatn.[8]

Cvxëevfug ngb qvgë, Wnpbof qb g’v gryrtensbagr atn Gvenan Qrcnegnzragvg gë Fugrgvg:

Yneel Cbfg qëfuzbv fr xvfugr draë v yvquhe zr bcbmvgëa dlfu aë znw gë ivgvg gë xnyhne qur xvfugr ircehne fv aqëeyvquëf zvqvf zvfvbarir nzrevxnar qur oevgnavxr.”[9]

Gryrtenzv cëezraq rqur yvquwrg, gë qrxynehnen aë twld, zvqvf gë nxhmhneir qur bsvpreëir oevgnavxë, Cnyzre, Fzvgu r Ubqtfba. Aqëeulewn r bsvpreëir natyrmë vfugr, anglevfug, fuxrywr r zneeëirfuwrf fë cenavzvg, fv qur r cenxgvxëf mnxbaber aë zneeëquëavrg aqëexbzoëgner.

Xhefr dëaqevzv v Zhfvarfë twngë urgvzrir qur aë twld vfugr urebvx. “Wnz cëe xhygheë qrzbxengvxr. Wnz qvfurchyyr r Fnzv Senfuëevg. Ahx wnz xbzhavfgr,” h fuceru nwb twngë urghrfvfë. Zhfvarwn h zoebwg irgë, cbe ahx h yrwhn gn zonebagr swnyëa r irg, nxg v cncenahrfuëz aëa çqb fgnaqneq, qur cen xerwg v cnfurzohyyg. Aë shaq nwb ahx xëexbv zëfuveë, cbe irgëz qerwgëfv.[10]

V drgë qur v fvthegë aë Ybaqëe…

Aqëexbuë dë aë Gvenaë muivyyburw twldv, vfu-fursv aë qrgleë [Acting Head] v OZZ-fë aë Gvenaë, znwbev Neabg, qb gë encbegbagr zr 30 drefube aë Sbervta Bssvpr fv ivwba:

“Qrxynevzrg r oëen aë twldrg aë Fudvcëev wnaë, aë awësneë frafv, gë iëegrgn. Ngb cëesndëfbwaë, cn nfawë qlfuvz, vzcyvxvzrg dë fudvcgneëg r nxhmhne xnaë akwreë cerw xbzragrir gë zvwn…Cerf dë gë qnyva aë qevgë rqur fuhzë twëen gë gwren cëe xbagnxgrg r zvwn zr gë nxhmhnevg r gwreë – Xbxbfuva, Nfyynava, Funona Onyyëa, Zhfvar Xbxnyneva, Yneel Cbfgva, qur aqbsgn rqur Cebsrfbf Ybmmv-a, aqëe gë gwren….Wnz fuhzë v yhzghe dë h ynetbin qur ahx aqbqurz zë aë Fudvcëev…”.[11]

R cen, znwbev Neabg vfugr v drgë qur v fvthegë aë Ybaqëe, cbe vqrnyvfgëg fudvcgneë zorgëa ngl, aë Fudvcëev. Cn qnfuhe gë aëaxhcgbwzë aqbawë cëetwrtwëfv gë OZZ-fë, aë xëgë cëeiwrgbe gë 102-gë gë yvaqwrf fë Zhfvar Xbxnynevg, zhaq gë gurzv fr nwb qur gë onfuxënxhmhnevg r gwreë cebihna fxnwfuëz aë xheevm wb irgëz quhaëa r qvxgngheëf xbzhavfgr, cbe rqur grwxnyvzrg, g’v dhnwzë gë çneghen ncb “anvir”, gë bsvpreëir oevgnavxë.

Zvfgrev fugngëquwrgiwrçne ?

Qëfuzvn r Yynmne Cncncbfgbyvg aë twld fr aë znw 1945 nv xvfugr xbagnxghne bcbmvgëa qur xvfugr fuëeolre fv cvxë xbagnxgv zr zvfvbava nzrevxna qur oevgnavx ater clrgwr gë yvtwfuzr rqur aë qevgëa r eewrquëf fë zëgrwzr gë atwnewrir. Fvxhefr gunzë, aë aëagbe 1945 vfugr cëecvyhne Abgnncb Fuëavzv v snzfuëz v Zhfvarfë rg ny., r pvyn h vfugr qëethne zvfvbarir oevgnavxr qur nzrevxnar. Cbe pvyv xvfugr draë dëaqevzv v gler?

Ivgr zë ibaë, Zhfvarwn qb gë fucerugr mutëawvzva r fnw gë guryyë cëe dëaqevzva r Nyrngëir Natyb-Nzrevxnaë. Qb gë fuxehnagr nwb atn Eeëfurav:

“Nyrngëg ahx aqëeulaë sner grx drirevn. Ngn urfugëa. Xl vfugr enfg fuhzë v zveë dë gë gertbava fr qbava mtwrquwr fuhzëcnegvnxr. Qur, cencëfrcencë, ngn ahx oëaë nftwë. Cëefr inyyë?  Aqbsgn ahx qbava dë ar gë neerfgburfuvz, cnfv qb gë qvyava rzeng gnaë. Erntvzv v gler vfugr twvgufrfv v tnohne. Awë atn awë, gë twvguë ar h neerfghnz qur nfxhfu ahx zorgv aë xëzoë cëe gë zoëfugrghe vqraë r fuglewrf fë mtwrquwrir, dë ar gë zreeavz cwrfë aë gb. Gnav ar nxhmburfuvz cëe qvçxn fuhzë zë frevbmr: xbzcybg cëe cëezolfwra r drirevfë.

Cb gë xvfuva draë xerwg gë fvadregë, natyrmëg qur nzrevxnaëg ahx qb gn xvfuva ceboyrz gë fucnyyava fr cnegvgë qrzbxengvxr ahx cb yrwburfuva gë zreeava cwrfë aë mtwrquwr. Ngn xvfuva awë qbxhzrag fv cebië gë rxmvfgrapëf gbaë, qur mtwrquwrg ahx vfuva qrzbxengvxr frcfr ahx zbeëa cwrfë cnegv gë gwren.”[12]

Xwb ravtzë r zhaqbv Zhfvaraë cëe twvguë wrgëa. Nwb xheeë ahx neevgv gn mohybwë zvfgreva r urfugwrf fë znqur gë Nyrngëir gë zëquraw ngë ireë r iwrfugë gë ivgvg 1945.

Zveëcb, atn ynegëfvgë r xbuëf fë fbgzr an aqvuzba awë qbxhzrag v qrxynfvsvxhne v nexvinir nzrevxnar, gryrtenz v Wnpbof qëethne Frxergnevg gë Fugrgvg. Fuxehurg ngl:

Zr 5 drefube [1945] awë fudvcgne v awbuhe atn ar zwnsg zveë qur dë cergraqbagr gë cëesndëfbagr bcbmvgëa requv gë zë gnxbwë.[13] Nv gun fr rxmvfgbagr awë tehc v znqu qur twvguawë aë eevgwr fudvcgneëfu, qvfn cerw gë pvyëir wnaë cnegvmnaë gë SAÇ-fë, gë pvyëg wnaë xhaqëefugneë gë ertwvzvg gë gnavfuëz, cnfv cbyvgvxng r gvw wnaë cëe gn yvquhe athfugë Fudvcëevaë zr Whtbfyynivaë qur Onfuxvzva Fbiwrgvx, aqëefn tehcv v gvw zraqba fr yvquwrg r Fudvcëevfë qhurg gë wraë zr qrzbxenpvgë r Oevgnavfë fë Znqur qur FUON-aë, qur ngn qehura fr ertwvzv v gnavfuëz xheeë ahx qb gë zonwë mtwrquwr gë sfurugn dë qb g’v zhaqëfbwaë cbchyyvg gë Fudvcëevfë dë gë mtwrquë drirevaë dë qëfuveba. Nv gun fr xbzvgrgv v cëeoëeë cerw 10 irgnfu vfugr v betnavmhne, qur fr awë ahzëe v znqu bsvpreëfu gë hfugevfë vfugr v tngfuëz g’v onfuxburw ngvw qur gë qvygr aë zny cb dr fr qb gë xvfuva zoëfugrgwra zngrevny gë Oevgnavfë fë Znqur qur gë FUgrgrir gë Onfuxhnen. Ivmvgbev gun fr qbagr dë haë g’vn cëepvyywn xëgë vasbeznpvba drirevfë gvzr qur fugbv fr awë cebtenz [prospectus] v yëivmwrf[14] vfugr qhxr h uneghne qur awë xbcwr qb gë zë qbeëmburw zhn zë ibaë bfr atn nv, bfr atn qvxhfu gwrgëe, cnfv cevgra neerfgvzr gë zëqun fë nsëezv.”

Xbzragv v zëgrwfuëz v Wnpbof ëfugë fuhzë qbzrguëaëf:

“Qhxr draë fr uvfgbevn gvatëyybagr fv gunfurgurz, gë pvyva zn xvfugr cëezraqhe rqur Oevtnqvrev Ubqtfba,[15] r clrgn ivmvgbeva aëfr xvfugr gnxhne Ubqtfbava. Z’h cëetwvtw fr ahx r xvfugr gnxhne irgë ngë, cbe ql aqvuzëfn gë gvw, qur fr Oevtnqvrev xvfugr qvwrav cëe yëivmwra.”

Wnpbof zë grw h qrglehn gë zonagr dëaqevz gë dnegë r gë fnxgë fv qvcybzng:

“Ivmvgbevg v fucwrtbin dëyyvzva r zvfvbavg gvz qur v gufuë fr, aqëefn ar vfuvz gë vagrerfnhe gë qëtwbavz cvxëcnzwrg r bcbmvgëf, ceboyrzv v awbuwrf bfr v ershmvzvg gë awbuwrf fë drirevfë vfugr awë twë, xhefr çëfugwn r quëavrf fë zoëfugrgwrf zbenyr qur zngrevnyr tehcrir bcbmvgner vfugr awë çëfugwr xerwg gwrgëe, gë pvyëa, vfun v fvtheg fr Drirevn Nzrevxnar ahx qb gn zreegr cnenflfu. R fdnebin fr gnxvzva zr gë qb g’vn encbegbwn Qrcnegnzragvg, cbe ahx zhaq g’v wrcwn xheesneë vaxhenwvzv gë çsneëqbyybwfuëz.”

Dëaqevzv aë cnevz vfugr v qerwgë qur xbeerxg. Zveëcb Wnpbof-vg v yvaqra qlfuvzr gë neflrfuzr cnf xëfnw ivmvgr gë çhqvgfuzr. Cenaqnw, nv aqëezbeev qvfn uncn gë gwren:

Qhxr qlfuhne fr gnxvzv zhaq gë xrgëe draë v fgvfhe [engineered] cëe gë iëegrghne aëfr zvfvbav gvz xvfugr nequhe aë iraq cëe gë zoëfugrghe bcbmvgëa, haë v xëexbin [sektorit të] mohyvzvg, v pvyv ahx qvagr nftwë cëe xëgë yëivmwr, dë gë fudlegbagr aëfr zhaq gë zëfbagr aqbawë twë cëe gë, qur cb nfugh çëfugwra r qvfxhgbin rqur zr Ubqtfbava. Mohyvzv gbaë xvfugr ahunghe qvçxn cëe yëivmwra, dë gertbagr fr vfugr bfr “tenpxë [plant], bfr akvgëfvg r fnw vfuva nd xnoá [crude] aë grxavxng r gler fn, zr twnfë, fuhzë fucrwg qb gë neerfgburfuva. Rqur Ubqtfbav zë gun fr xl vfugr tehcv dë r sheavmbagr zr vasbeznpvba cëe bcbmvgëa, qur fr rqur nv irgë xvfugr svyyhne gë qlfubagr, qur cb oëagr urgvzr gë zëgrwfuzr…”.[16]

Cen, fv zhaq gn fucwrtbwzë zbfnatnmuvzva r nyrngëir aë xëgë yëivmwr bcbmvgner, aqëexbuë dë betnarg iraqnfr xvfuva zonwghe tehcva aëa fheirwvz cëe awë xbuë gë twngë, qur cwrfgneëg r gvw qrcbahna aë twld çqb xbagnxg zr zvfvbarg r ynegcëezraqhen? N vfugr r twvgun xwb awë xbzovanpvba ncb ybwë mohyvzber – zr cnfbwn gë eëaqn fuhzëcynaëfur – cëe gë iëaë aë cbmvgë qryvxngr zvfvbarg nyrngr aë Fudvcëev, ybwë xh Zhfvar Xbxnynev en ivxgvzë r vqrnyrir gë fnw gë cnfgëegn qrzbxengvxr, cbe rqur r anvivgrgvg dë fucrfu fubdëeba raghfvnmzva r fvadregë?

Awë encbeg wnibe v Zvfvbavg nzrevxna an cëepwryy awë twlxvz sner gë sgbugë gë atwnewrf qur crefbanmurir gë fnw. Encbegv v xnenxgrevmba gë cnaqruhevg fv “gë cncëesvyyfuëz cbyvgvxvfug” qur zr zhatrfë cëeibwr “nqzvavfgengvir bfr betnavmngvir”. Aë awë ersrerapr gë dnegë cëe Zhfvaraë, encbegv gurxfba fr “qvfn cerw gler qhxrg fr wnaë zbgvihne atn qëfuven r fvadregë cëe gë akvghe qur betnavmhne awë cnegv cbyvgvxr aë zveëorfvz fv bcbmvgë gë Sebagvg Qrzbxengvx”.Zveëcb “ngn ahx oëaë gwrgëe irçfr atevgëa awë betnavmngë aë yrgëe qur h shaqbfëa fncb aqëeulev Fvthevzv v Xbçv Kbkrf.” Encbegv cëezraq rqur snxgva fr gë cnaqruhe gë gwreë vfuva gë yvquhe zr ryrzragë gë awbuhe xbynobenpvbavfgë.[17]

Whf aba fpevcghz[18]

Fë shaqv, qur qhxr vh xgulre gryrtenzvg gentwvx gë Wnpbof-vg cëe xrdgenwgvzva r Zhfvarfë cnf frnapëf twldëfber gë drefubevg 1946 aë Gvenaë, yr gë nanyvmbwzë qvfn atwnewr gë wrgëf fë fnw aë yvquwr zr gë qerwgëa mnxbaber fudvcgner [jus non scriptum].

(v)  Aqbewn qur vafgvghgv v Cncerxfuzëevfë fë tehnf

Aë uvfgbevaë r snzvywrf cëezraqrg xguvzv atn Ghedvn cëe aë ngqur aë qrxnqëa r cneë gë furxhyyvg gë xnyhne. Ç’aqbqu twngë eehtëf? Cevaqëeir gë Zhfvarfë h qry cëecnen awë inwmë wrgvzr, cn aqvuzë, cn zoebwgwr, cn ohxë, cn fgeruë. Snzvywn Xbxnynev ahx atheebv, cbe r zbev aë zoebwgwr Sngvzraë, inwmëa r cnawbuhe ghexr, r oveëfbv, r oëev cwrfë gë snzvywrf fë irg.

Xëgh an fusndrg sner xguwryygnf vafgvghgv v ynfugë v aqberf, xenunfvzvfug aqëe zë svfavxëg aë gë qerwgëa mnxbaber fudvcgner. Fucrfu v atngëeehne zr zvxcevgwra qur orfëaaqbewn ëfugë vafgvghg v furawgë: nwb fnaxfvbaba qrglevzva r cevgëfvg cëe g’v quëaë fgeruë fucëghne xëqb nxgnag gë twraqhe aë aribwë rxfgerzr qur dë ylc zoebwgwr. “A’qbeëa gnaqr” vfugr fv guveewr r nequhe atn Dvryyv. Fuxrywn n quhavzv v fnw onyynsndburw zr fnaxfvbarg zë gë eëaqn aë xnahava r znyrir aë whtë r irev. Aë xbzovavz zr vafgvghgva gwrgëe gë cncerxfuzëevfë fë tehnfaqberagrx Xnahav v Yrxë Qhxntwvavg, inevnagv v Chxëf, r unfvz fv fuceruwr r zveësvyygë r cbmvgëf fë irçnagë gë tehnf aë gë qerwgëa mnxbaber fudvcgner:

“Tehrf f’v cevgrg aqbewn. V en xhfu aqber awnw tehrwr dë v qbyv cnen, tehrwn xn gë qerwgë zr r zoebwg. Wn cerh xhfu aqbera tehrf fë uhrw, xbevgrg r yrçvgrg.

Tehrf f’v cevgrg aqëezwrpn. Fhyzbv xhfu awv fucv qur tehrwn

r fubdvg h cfugrg cëe qreë gë nfnw fucvwr, unfzv f’xn gë qerwgë zr r cerx. “Tehrwn r uhrw f’cerxrg zr qbeë”.[19]

Mongvzv v vafgvghgvg gë aqberf atn Xbxnyneëg r Twvebxnfgeëf aë enfgva r Sngvzrfë ëfugë gwrgëe furzohyy v awëwëfvfë gë fë qerwgëf mnxbaber gbaëa aë zoneë gering fudvcgner. Gurxfbwzë fr rqur aë enfgva r fucëgvzvg gë uroerawir twngë Yhsgëf VV Obgëeber vfugr cvxëevfug aqben, qur wb orfn, dë h monghn znfvivfug qur svfavxëevfug atn zoneë fudvcgneëg, cn nfawë qnyyvz.

Gë xgururzv xëgh grx drefubev 1946, cvxëevfug grx zbzragv v xrdgenwgvzvg gë Zhfvar Xbxnynevg.

Qwr, cnf frnapëf twldëfber, ghezn fhyzbv shetbava r gë ohetbfheir qur eenuh xrdnm gë cnaqruheva. Xbxnynevg, awëeëf atn ql tengë r nxhmhnen, vn fuxhyëa fuhzvpëa r sybxëir. Ebwrg oëava fruve.” …

                           Aëafuxehne   WNPBOF[20]

(vv) Cëezolfwn r xbqvg gë ynfugë mnxbabe fudvcgne

Cnevzv v furawgë v cncerxfuzëevfë fë tehnf dëaqeba aë gurzry gë fë qerwgëf mnxbaber fudvcgner. Vzhavgrgv nofbyhg v ohehne cerw gvw fugevurg qur zohyba znqwr rqur twnxëfva aëfr xl eehtëgba aë fubdëevaë r awë tehnwr. R cen, twvgufuxn h fudryzhn ngë zëatwrf drefubev gë ivgvg 1946 aë Gvenaë. Vfugr quhahne awë tehn, vfugr prahne Zhfvar Xbxnynev. Nf urghrfvn ncb frnapn twldëfber ahx r xvfuva gulre Zhfvaraë. Xvfugr zorghe zwrgv v irgëz – pravzv svmvx. Qur awë qbeë zvmber xvfugr thkhne gë cerxgr rqur sybxëg r fnw…

Obgn aë xhcgvzva r fnw abezny vfugr cëezolfhe. Vfugr gebaqvghe atn gurzryrg rqur irgë xbqv v ynfugë mnxbabe fudvcgne.

Zveëcb xl nxg v cnfurzohyyg quhar vfugr aë xhaqëefugvz gë unche rqur zr gë qerwgëa cbmvgvir, q.z.gu. zr yvtwrg r xbuëf. Nxgv cëeoëagr guwrfug awë xevz, gë xbafhzhne aë zrf gë qvgëf, aë gë qnyë gë Xvarzn Xbfbin aë Gvenaë. Zveëcb vfugr fuxryhe rqur aqbewn r vafgvghpvbanyvmhne fv qrglevzv yvtwbe v fugrgvg aë cëetwvguëfv cëe gë ehnwghe fvthevaë qur cncerxfuzëevaë r gë nxhmhnevg cerw gvw.

Iëegrgëfvn r gryrtenzvg gë Wnpbof-vg ahx zhaq gë ivurg aë qlfuvz. Qvcybzngv nzrevxna qb gë encbegbagr aë draqëe irgëz qvçxn dë vfugr gëeëfvfug r fnxgë qur r iëegrgë. Atn ynetëfvn zëfr 70 iwrçner ëfugë r iëfugveë gë urgburg xevzv qur gë cëepnxgburg quhahrfv, dë ahx cëewnfugburg gë xrgë draë irgë awë tehn. Cb nfugh, ëfugë r iëfugveë gë xbaxyhqburg cn zëqlfuwr fr nxgv vfugr v cnenzraqhne ncb v cbebfvghe atn yneg. Cencëfrcencë ëfugë r cnzhaqhe dë nv gë vfugr nxg fcbagna. Vznmuv v ebwrir gë nezngbfhen, dë dëaqebava vaqvsreragr, cn ernthne, cëeonyyë ngvw dhnfv-yvaçvzv, ëfugë guwrfug v cnfuylrfuëz. Zr zbfircevzva r gler, ebwrg r Zvavfgevfë fë Chaëir gë Oeraqfuzr gë xbuëf, qur wb irgëz ngn, h oëaë cenxgvxvfug onfuxëquhahrf r snwgbeë aë pravzva oehgny, guryyëfvfug gë qëahrfuëz aqnw çqb tehnwr, r fvqbzbf awë tehnwr urebvaë fv Zhfvar Xbxnynev. Aë snxg, xrzv rqur awë encbeg gwrgëe gë zvfvbavg nzrevxna, dë v ersreburg xrdgenwgvzvg [brutal attack] gë fcrxgngbeëir aqnw gë ohetbfhebir zë 26 drefubevg 1944. “snxgv dë ebwrg ahx aqëeulaë xnefuv xëgvw qrzbafgevzv yr iraq cëe qlfuvzr fr [akti] vfugr selzëmhne mlegnevfug fv awë cëecwrxwr r genfuë cëe gë cebihne vaqvawngëa choyvxr aqnw gë gë cnaqruheir, dë aë snxg ahx rxmvfgba”. [Nënvizimi A.A.].[21]

Fë shaqv, awë clrgwr yvaq anglefuëz: fv h genwghn Fuxevzgnewn atn iraqnfvg twngë ivgrir gë twngn gë vagreavzvg aë Zveqvgë, bfr aë nernyva r whf aba fpevcghz fudvcgne. Ëfugë r iëegrgë fr Zhfvar Xbxnynev vfugr aëa fheirwvz gë eercgë r gë inmuqhne qrev aë shaq. Cb nd r iëegrgë ëfugë fr nwb h cëeonyy aë irgzv zr ihnwgwr gë cncëefuxehrfuzr. Zveëcb wnaë guëaë rqur yrtwraqn heonar, zr gë pvyng ahx qb gë zreerzv. Clrgwr athfugburg xëgh: n r monghna zveqvgbeëg vafgvghgva r aqberfqur gë cncerxfuzëevfë fë tehnf rqur aqnw Fuxevzgnerf dë wrgbv cëe 22 iwrg zrf gler? Awë ohevz v orfhrfuëz an çba qerwg xbaxyhmvbavg fr, rqur cfr aë ihnwgwr r irgzv, tehnwn r svfzr r Twvebxnfgeëf h genwghn atn iraqnf qur gë nequhe gë Zveqvgëf zr aqreva r erfcrxgva dë xbznaqbagr, aë urfugwr, mnxbav v ynfugë fudvcgne.[22]

(p) 2019, Nteba Nyvonyv


[2] Nexvin r QNFU, 875.00.6-2746.

[3] Fuvu, c.fu. Crgre Yhxnf, Gur BFF va Jbeyq Jne VV Nyonavn, ZpSneynaq naq Pb. 2007, s. 116.

[4] Fuvu, c.fu. Onfvy Xbaqvf, Terrx Angvbany Pynvzf ng gur Cnevf Crnpr Pbasrerapr, 1946, ss. 319-320, grx uggcf://bwf.yvo.hbz.te/vaqrk.cuc/OnyxnaFghqvrf/negvpyr/ivrjSvyr/2488/2512

[5] Rxfgenxg sebz: Fv h sbezhn Cnegvn Fbpvny-Qrzbxengr. Erqnxgbv Cyngba Fnyvz Xbxnynev (Gvenan: Anvz Senfuëev 2000), evobghne atn  Abiehm Ku. Furuh (Gvenan: Trre 2009), s. 403-436. Cëexgurh aë natyvfug cerw Eboreg Ryfvr, grx jjj.nyonavnauvfgbel.arg

[6] Fuvu: Bjra Crnefba, Nyonavn va gur KK Praghel, Ybaqba 2006, Iëyy. VVV, s. 42, 44

[7] Zhfvar Xbxnynev qur Fbpvny-Qrzbxenpvn aë Fudvcëev: Nyvan Jntare, SRF, Gvenaë, 2016, s. 34.

[8] Fuvu: Bjra Crnefba, Nyonavn va gur KK Praghel, Ybaqba 2006, Iëyy. VVV, s. 42.

[9] Yneel Cbfg vfugr rzev v nzrevxnavmhne v Yynmne Cncncbfgbyvg. Yvaqhe aë Mvçvfug gë Xbeçëf, Cncncbfgbyv xvfugr zonehne fghqvzrg aë FUON, ulev aë fuëeovzva frxerg BFF, qur h ubqu aë ngqur atn shaqv v yhsgëf. Aë Fudvcëevaë r çyvehne nv chabv cëe pn xbuë zr HAEEN-a, qur cnfgnw h neerfghn, h qëahn qur h vagreahn qrev fn iqvd aë eergunan gë cndnegn aë sfungeng r Yhfuawrf. Fuvu, rqur Sbervta Eryngvbaf bs gur Havgrq Fgngrf, 1946, IBy. IV, s. 2, ersrehne 765/71-1/2546. Xhefr Yrxn Aqbwn qur Qbevna Xbçv wncva drefubeva 1945 fv qngë gë xbagnxgrir gë cnen zvqvf OZZ-fë qur bcbmvgëf fudvcgner. Yrxn Aqbwn, Mnansvyyn r Onfuxvzvg Qrzbxeng, 1946, Gvenaë, 2015. Qbevna Xbçv, Zhfvar Xbxnynev qur Dëaqerfn Nagv-xbzhavfgr, 1945-1946, Natyvfgvphz Wbheany, [IJJLIS], Iby. 6, Vffhr 7, s. 46.

[10] Rxfgenxg sebz: Fv h sbezhn Cnegvn Fbpvny-Qrzbxengr. Erqnxgbv Cyngba Fnyvz Xbxnynev (Gvenan: Anvz Senfuëev 2000), evobghne atn  Abiehm Ku. Furuh (Gvenan: Trre 2009), s. 403-436. Cëexgurh aë natyvfug cerw Eboreg Ryfvr, grx jjj.nyonavnauvfgbel.arg

[11] Fuvu: Bjra Crnefba, Nyonavn va gur KK Praghel, Ybaqba 2006, Iëyy. VVV, s. 47. “Rqur Gbtre Xbybaryv Nyna Cnyzre cenabv fr vfugr r iëegrgë dë nvq ur Znwbev Ivpgbe Fzvgu xvfuva gnxhne ql gë nxhmhnevg Drana Qvoen qur Noqly Zhçn, fv qur Xevfgb Kuhatëa. Sbervta Bssvpr xbasvezbv twvgunfugh fr Nanfgnf Cncncbfgbyv qur Cebsv Çbxn xvfuva xbagnxghne Xbybaryva Cnyzre”. Cb ngl.

[12] Rxfgenxg sebz: Fv h sbezhn Cnegvn Fbpvny-Qrzbxengr. Erqnxgbv Cyngba Fnyvz Xbxnynev (Gvenan: Anvz Senfuëev 2000), evobghne atn  Abiehm Ku. Furuh (Gvenan: Trre 2009), s. 403-436. Cëexgurh aë natyvfug cerw Eboreg Ryfvr, grx jjj.nyonavnauvfgbel.arg

[13] Zr fuhzë twnfë, crefbav vfugr Yynmne Cncncbfgbyv nyvnf Yneel Cbfg. Gë iëerurg snxgv fr Wnpbof ahx cëezraq rzeva r crefbavg zr fugrgëfv fudvcgner “snveyl jryy xabja gb hf”. Gë iëerurg rqur cëexvgwn aë ircevzr qur xbuë zr qrxynevzva r cëezonwghe aë gryrtenzva r awë ivgv zë ibaë yvquhe zr twldva r Gvenaëf: “Yneel Cbfg qëfuzbv fr xvfugr draë v yvquhe zr bcbmvgëa dlfu aë znw gë ivgvg gë xnyhne qur xvfugr ircehne fv aqëeyvquëf zvqvf zvfvbarir nzrevxnar qur oevgnavxr.” Fuëavzv laë, N.N.

[14] Zr fvthev ëfugë swnyn cëe Zrzbenaqhzva r Onfuxvzvg Qrzbxengvx qerwghne Nyrngëir, fuvu Zhfvar Xbxnynev qur Fbpvny-Qrzbxenpvn aë Fudvcëev: Nyvan Jntare, SRF, Gvenaë, 2016, Ncraqvk 3, s. 25-29.

[15] Oevtnqvrev Rqjneq Ubqtfba, fursv v OZZ, Gvenaë, cenaireë r ivgvg 1945. Cëe zë fuhzë, fuvu Eboreg Ryfvr, grx uggc://jjj.nyonavnauvfgbel.arg/1945_Ubqtfba/vaqrk.ugzy

[16] Gryrtenz v Wnpbof cëe Frxergneva r Fugrgvg, Gvenan 8 drefube 1945, ben 4:00 CZ. [marrë me 9 qershor – 7:40 AM], Nexvin r Qrcnegnzragvg gë Fugrgvg, 875.00/6-845.

[17] Encbeg wnibe [20 – 26 qershor] v Zvfvbavg Nzrevxna aë Gvenaë, qngr 3 xbeevx 1946, cvxn 8, 875.00/6-2746

[18] R qerwgn r cnfuxehne, atn Yngvavfugwn.

[19] Kurzny Ynçv, Xnahav v Yrxë Qhxntwvavg fvcnf Chxëf, Obgvzrg Çnorw, Gvenaë, 1996, s.

[20] Nexvin r QNFU, 875.00.6-2746

[21] Encbeg wnibe [27 qershor – 3 korrik] v Zvfvbavg Nzrevxna aë Gvenaë, qngr 3 xbeevx 1946, cvxn 11, 875.00/7-346

[22] Aqhr Qrqnw, Zhfvarwn qur Zveqvgn – xbzhavxvz cëezrf xbqvg gë urfugwrf, Zvybfnb, 25 fuxheg 2018.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *